U danasnjem članku donosimo pregled života i naučnog nasljeđa Stivena Hokinga, ali i upozorenja koja je tokom javnog djelovanja povezivao s budućnošću čovječanstva. Njegove poruke o klimi, nuklearnim sukobima i naprednim tehnologijama nisu predstavljale mistično predviđanje budućnosti, nego poziv na odgovornije donošenje odluka…
Stiven Hoking ostao je upamćen po istraživanjima crnih rupa, Hokingovom zračenju i sposobnosti da složena pitanja o svemiru približi širokoj publici. Međutim, tokom života govorio je i o rizicima koji bi mogli uticati na budućnost čovječanstva. Klimatske promjene, nuklearni sukobi, nekontrolisan razvoj naprednih tehnologija i neodgovorno upravljanje vještačkom inteligencijom često se izdvajaju kao njegova četiri velika upozorenja. Takve poruke nisu bile proročanstva, nego procjene naučnika koji je smatrao da tehnološki napredak mora pratiti odgovornost za moguće posljedice.
Hoking je izgradio ugled jednog od najpoznatijih teoretskih fizičara svoje epohe, ali njegov uticaj nije ostao ograničen na akademsku zajednicu. Pored istraživanja kosmosa, vremena i crnih rupa, govorio je o načinu na koji ljudske odluke mogu usmjeriti razvoj civilizacije. Upravo zbog toga njegova upozorenja i nakon smrti privlače gotovo jednaku pažnju kao i dio njegovog naučnog rada.
Rođen je 8. januara 1942. godine u Oksfordu, u porodici koja je cijenila obrazovanje, pitanja i istraživački duh. Njegov otac Frenk bavio se medicinskim istraživanjima, dok je majka Izabel bila posvećena obrazovanju i intelektualnom razvoju. Takvo okruženje omogućilo mu je da radoznalost prema svijetu razvija od djetinjstva.
Prema biografskim podacima navedenim u izvornom materijalu, Hoking nije uvijek bio učenik koji je briljirao prema klasičnim školskim mjerilima. Nastavnici su, međutim, rano prepoznali njegovu sposobnost logičkog razmišljanja. Više ga je zanimalo zbog čega nešto funkcioniše nego pamćenje gotovih odgovora, a kao tinejdžer je s prijateljima pravio jednostavne elektronske uređaje od dostupnih dijelova.
Od studija fizike do otkrića koje je promijenilo pogled na crne rupe
Nakon studija fizike na Oksfordu akademski put nastavio je na Univerzitetu u Kembridžu. Tamo se posvetio kosmologiji i pitanjima o nastanku svemira, njegovom razvoju te ulozi vremena i prostora. Kembridž je postao središnje mjesto njegovog rada i razvoja ideja koje su ga kasnije učinile svjetski poznatim naučnikom.
Njegova istraživanja bila su snažno povezana s opštom teorijom relativnosti i strukturom univerzuma. Posebno se bavio crnim rupama, koje su dugo predstavljane kao potpuno zatvoreni objekti iz kojih ništa ne može izaći. Hoking je sedamdesetih godina pokazao da je takva slika nepotpuna.
Prema njegovom naučnom zaključku, crne rupe zbog kvantnih efekata mogu emitovati energiju. Fenomen je kasnije nazvan Hokingovo zračenje. Njegova važnost proizlazi iz povezivanja gravitacije, kvantne mehanike i termodinamike u ekstremnim uslovima, zbog čega je otvorio niz novih pitanja u modernoj teorijskoj fizici.
Hokingovo ime zato nije ostalo vezano samo za jedan izolovan rezultat. Njegov rad uticao je na način na koji naučnici razmatraju crne rupe, informacije, energiju i zakonitosti svemira. Istovremeno je nastojao da složene naučne ideje ne ostanu zatvorene u stručnim časopisima i univerzitetskim predavaonicama.
Ključne činjenice
Stiven Vilijam Hoking rođen je 1942, a preminuo 2018. godine. Njegovi najpoznatiji doprinosi povezani su s istraživanjem crnih rupa i pojavom koja je nazvana Hokingovo zračenje, dok je širokoj publici postao posebno poznat zahvaljujući knjizi „Kratka istorija vremena”.
Bolest je promijenila njegov način rada, ali nije prekinula karijeru
Početkom šezdesetih godina Hoking je saznao da boluje od amiotrofične lateralne skleroze, odnosno ALS-a. Prognoze u toj fazi nisu bile ohrabrujuće. Uprkos dijagnozi, nastavio je istraživanja, završio doktorat i izgradio karijeru koja je trajala mnogo duže nego što se u početku očekivalo.
Tok ALS-a može se razlikovati od osobe do osobe, a Hokingov slučaj često se navodi zbog dugotrajnog života s tom dijagnozom. Njegova profesionalna priča ipak nije bila određena samo trajanjem bolesti, nego i načinom na koji se prilagođavao sve većim fizičkim ograničenjima.
Sredinom osamdesetih, nakon dodatnih zdravstvenih komplikacija, izgubio je sposobnost govora. Računarska podrška omogućila mu je da nastavi komunicirati sintetizovanim glasom. Taj sistem postao je njegov glavni način obraćanja, omogućavajući mu da nastavi predavanja, pisanje i javno djelovanje.
Njegova knjiga „Kratka istorija vremena” približila je milionima čitalaca teme poput nastanka svemira i prirode vremena. Hoking je uspijevao pojednostaviti način predstavljanja složenih ideja bez potpunog odustajanja od njihove naučne ozbiljnosti. Time je stekao mjesto ne samo u teorijskoj fizici nego i u široj popularizaciji nauke.
Preminuo je 14. marta 2018. godine. Njegov pepeo položen je u Vestminsterskoj opatiji, u blizini mjesta povezanih s Isakom Njutnom i Čarlsom Darvinom, čime je simbolično istaknuto mjesto koje je dobio u historiji nauke.
Četiri upozorenja i granice njihovog tumačenja
Pored kosmologije, Hoking se javno bavio opasnostima koje bi mogle imati dugoročne posljedice za čovječanstvo. U izvornom materijalu njegova upozorenja grupisana su oko klimatskih promjena, nuklearnih sukoba, nekontrolisanog razvoja naprednih tehnologija i neodgovornog upravljanja vještačkom inteligencijom.
Klimatske promjene zauzimale su važno mjesto u njegovim porukama jer ih je posmatrao kao problem koji može mijenjati uslove života na Zemlji. U javnim tumačenjima njegovih stavova upravo se klimatski rizici često navode kao upozorenje koje je već dobilo opipljivu potvrdu u stvarnosti.
Druga oblast odnosi se na napredne tehnologije. Hoking nije tehnološki razvoj predstavljao isključivo kao prijetnju, ali je upozoravao da njegov nekontrolisan tok može otvoriti probleme koje društvo neće lako ispraviti. Posebnu pažnju pridavao je vještačkoj inteligenciji i potrebi da njen razvoj prati odgovorno upravljanje.
Nuklearni sukob navodi se kao još jedna ozbiljna opasnost. Za razliku od procesa koji se odvijaju prirodno u svemiru, riječ je o riziku koji neposredno zavisi od ljudskih, političkih i vojnih odluka. Zbog toga je Hoking naučnu odgovornost povezivao s javnim govorom o posljedicama koje takve odluke mogu proizvesti.
Važno ograničenje
Hokingova upozorenja ne treba predstavljati kao mistična proročanstva. Bila su to njegova lična tumačenja civilizacijskih rizika, oblikovana znanjem o nauci, tehnologiji i mogućim posljedicama ljudskih odluka.
Tvrdnju da su se dva upozorenja već ostvarila potrebno je razumjeti u istom okviru. U izvornom materijalu klimatske promjene i opasnosti povezane s nekontrolisanim tehnološkim razvojem opisane su kao pojave koje su već postale vidljive ili veoma bliske svakodnevnoj stvarnosti. To ipak ne znači da je Hoking unaprijed predvidio određene pojedinačne događaje.
Snaga njegovih poruka bila je u povezivanju mogućnosti i odgovornosti. Smatrao je da nauka ne može biti potpuno odvojena od pitanja kako će otkrića i tehnologije biti korišteni. Veliki napredak može otvoriti korisne mogućnosti, ali istovremeno zahtijeva razmatranje rizika i dugoročnih posljedica.
Hokingova ostavština zato obuhvata dvije povezane strane njegovog rada. Jedna pripada istraživanjima svemira, crnih rupa i prirode vremena, dok se druga odnosi na njegovu spremnost da govori o problemima na Zemlji. Njegova upozorenja ostala su poziv da čovječanstvo tehnološku moć prati odgovornošću, umjesto da je posmatra odvojeno od posljedica koje može ostaviti.
